Crea sito

Raffaele Lepore

 ESCAPE='HTML'

‘A Devina Cummèdije
Canto I°

M'hagghje sunnàte a Dante, l'âta notte;
decìje: "Raffaè, m'è fà 'u piacère,
m'è fà na traduzione sott'a botte
de qualche "cande" mije, une a piacère,

Chissà ca sti uagliune, sti studînde ,
sendènneme parlà cùme 'e fuggiane,
m'apprèzzene de chiù, stanne chiù attînde,
sènza tuccàrme ... 'a parendèla sane!"

"Maèstre - respunnìje - ije mò me mènghe,
quiste e âte, per tè ije faciarrìje,
ce prove, si, ma nu suspètte tènghe:
chi ce remètte, quà, sò sole ije!"

INFERNO
Canto I
Versione in vernacolo foggiano di Raffaele Lepore

Stève quase a metà d'i jurne mije
e ind’a nu vosche me sperdìje ‘o scure,
chè, 'nzacce cûme fuje, sgarràje la vije.

A derevìlle ogge, embè, secure,
'i cose viste fanne tremelà,
sole a penzàrce, me mètte a paùre!

'A morte nen ce avève chè ce fà;
Ma pure 'i cose bone ce truvàje
e quille ch'hagghje viste, mò v'hagghja accundà.

'Nd'a quillu vosche scure me sbandàje;
pecchè d'o forte sunne 'mbambalùte,
'a dereziona juste abbondunàje.

Ma quanne m 'addunàje ca pò ér'asciùte
da quèlla valle chjéne de squallore,
ca m'avève ind'o pîtte allevedùte,

e quase e nen fà sbatte chiù stu care,
guardàje alàrije e vedìje ca 'u sole
'ndura ve na culline a ragge d'ore.

Sendije turnà 'a parole tanne tanne,
ca pe stu forte sckande renzerràte,
m 'èra rumaste tutt'a notte 'nganne.

E cûme e quille ca, perdute 'u fiàte,
p 'ascí de corse da nu laghe 'a rive,
se gire a guardà l'acque 'ndummacàte,

accussì ije, e chè t'hagghja descrive,
guarda ‘ndrète, si, guardave abbasce
andò nisciune maje rumane vive.

Appène accumrnenzàje a pegghjà fiàte
p 'ind'o desèrte me ne jìje chiù inde,
ck'u pède fèrme, sèmbe chiù pusàte.

Ma ècche, da 'u selvagge lebberinde
ascì nu liuparde citte e manze,
ck'u pile tutte a macchje variupinde.

Cum 'èra brutte, citte, ci, m'è crète,
'u pède se 'mbundàje, nen 'nze muvéve,
nen 'nge 'a facève manghe a turnà 'ndrète.

Quèlle ère 'a prima ore d'a matine;
'nghjanàve 'u sole anzîme a quilli stèlle
ca stèvene che Isse, ck 'u Devine,

quanne facìje tutt'i cose bèlle.
E si nen me ne jìje, stève 'a raggione,
guardave d'u liuparde quèlla pèlle,

ck'u cîle lustre e l'àrije d'a staggione,
ma n 'âtu sckande stève preparàte,
vedìje d'ascirme annande nu lijone.

Porève ca sta bèstije s'avvendasse,
ck'a cape alàrije e cke na lopa brutte,
tande ca pure l'àrije tremelasse.

continua.......

QUANN’ÈRE UAGLIONE

Da poche sò sunate i quarand'anne,
e i sère ca nen pozze pigghià sunne
achiude l'ucchje ... e pènze, pènze a tanne!
Me véde angòre, ère nu uaglione,
gerà pe Fogge, sûle o accumpagnate,
p'u corse e i viche, 'a luce d'u lambione.
Si, m'è crède, nen sacce chè me sènde,
'u core s'addecrèje e rire sûle
quanne me vède annanze tanda gènde:
cumbagne mije de scole, tarallàre,
fruttajule, varvire, prufessure,
chianghire, ¹ puverille e verdumare!
Si tine l'età mije, stamme a sènde,
nen te ne jènne, e vide mane mane
quanda cose ca t'hanna venì a mènde!
Na «carrellata», cume dînne ogge,
sope a l'usanze, i strade e i cristiane,
cose da tanne p'inde' a vecchia Fogge.

¹ macellai

A PAPA' MIJE

Me férme 'a gènde, apposte, amminz'a vije:
«Chè face Don Luige? Nenn'u vède!»
«Quanne 'u truve, dàcce i salute mije!»
Tanne tanne nen sacce chè responne,
avasce 'a cape: «Papà'nge stace chiù!»
Me guàrdene, e manche lore ponne
penzà ca se n'è jute. - «Nen pot'ésse,
quand'âve l'agghje viste, stève bûne,
semb'elegande, isse, sèmbe 'u stèsse!» -
Chi nenn'u canuscève a papà mije?
‘U vulèvene bène tutte quande,
ére allègre, 'i piacève 'a cumbagnije!
Gènde de tutte spècie 'u respettave,
pecchè teràve a tutte 'a sembatije;
i nunvand'anne nenn'i demustrave.
Stève pe isse na venerazione:
chissà, si 'u diche fazze nu peccate,
n'tenève età, ére n'istituzione.
Nen m'agghje fatte chiù na cammenate
pe stà l’ùtimi timbe anzim'a isse;
si pe forze de cose sò mangate,
sendève nu remorse e nen durmève.
Vulève 'a cumbagnije d'i figghje suije:
'u baciamme, e cundènde s'a revève ...
...Ck'i fiure 'mmane e ck’a cravatta nère
annand'a tè mò ce facime 'a Croce,
nen ce vedìme chiù mò tutt'i sère.
Tu rire angòre, d'a fotografije,
ma a nuje nenn'esce manghe na parole,
sole n'Avemmarije, ... papà mije.

‘A guerre

... e venìje 'a guèrre! Ind' o quarandatrè
accummenzàrene 'i bumbardamènde.
"E' sunàte l'allarme, vine cke mè!"
"O recòvere, nen chiagnènne, fuje!"
-lucculàvene 'i gende cùm 'i pacce-
- avèmme viste 'i mùrte pure nuje!
'U diciannove aguste, chè jurnàte!
Zumbaje pe l'àrije Fogge, 'u finamùnne,
bombe de tutte spècie, a tunnellàte !...
Ce ne fujèmme 'a pìde p’a cambagne
Sènza sapè 'ndo jèmme, sènza nìnde,
sfullàmme a nu pajèse d'a mundagne.
Ereme vive, si, 'ngrazianne a Dije,
ma l'odissèje nenn'ère fernùte:
parèmme tanta prète amminz'a vije.
Jettàte sope 'e fogghje 'i pelanghìlle, (1)
Cke l'ùcchje sbalanzàte p'a paùre,
ce arravugghjàmme l'ùtimi spenìlle (2)
Indande, là nen se truvàve nìnde,
magnàmme e nen magnàmme, ... pure l'acque
èra poche. 'A fundane, chiù de cìnte
e penzàmme, ... magnànnece 'i cervèlle,
si avèmma turnà, sia pure pe vedè,
si èra rumaste qualche cusarèlle.
facèmme 'a file pe nu fiasche 'ndutte!
E cùme te lavàve o te cagnàve?
Cussì arredùtte, ce 'a vedèmme brutte!
Facèmme 'u pare 'e spare e ce abbijàmme
dope nu mèse a Fogge, ... e chè squallore!
Mundagne de macèrie, ce stangàmme
A 'nghianà e scènne fine e 'a Chisa Granne.
'A casa nostre, quase tutta 'ndèrre! ...
Nu nùteche s'èra fermàte 'nganne!
Qualche cose spundàve sott 'e prète
'a polvere e 'i pezzate d'i mubbilije;
cercàmme d'anghianà d'avìte rète
chissa truvamme almène duj vestite,
'a bianghèrije.... quille ca se stève.. .
... e nen truvamme nìnde! Già pulite
da 'i sciacàlle, gènde de là 'nnanze.
Na rète, 'i libre, doje fotografie,
jettàte 'ndèrre a n'angole d'a stanze:
quille èra tutte! Po', sotte 'e macèrije
truvàmme doje giacchètte e nu cappotte.
. . .Ce ne turnamme, e 'u spèttre d'a mesèrije
p'a prima vòte a l'ùcchje ce venìje!
Strengèmme i dìnde pe fàrece curagge ...
...teramme annanze cùme Dije vulìje!

(1) fogghje 'i pelanghille: foglie di granoturco
(2) spenille: sigarette fatte con mezzi di fortuna.

MARE

'U guarde sèmbe, nen me stangarrìje,
'mbundàte  sop'e scûglje, o sop'a spiagge,
me 'ngande 'u mare, nenn'u lassarrìje!

E' bèlle, tène cînde sfumature,
cagne chelore d'a matìne 'a sère,
d'o vèrde, 'o rusce, 'o blù, quanda petture

l'hanne guardàte quanne s'arravògghje!
L'acque se move, nen se fèrme maje,
azzoppe, torne 'ndrète, pò se 'mbrogghje,

se 'ngrèspe, face 'a sckume, cacce 'a 'ddore,
se sfasce 'a lonne, pò ne vène n'âte
cke n'âta forme, cke n'âte remòre.

M'u guarde 'u mare e diche: tu te 'mbrugghje,
'ndine recìtte, vaje annande e 'rrète,
e jìtte 'i squicce fore sop'e scuglje.

Quand'assemmègghje 'a vita nostre 'a tuje,
quanda turmînde, quanda sbattemînde,
'nge putìme fermà nèmmanghe nuje!...

'A vite nen se fèrme, e tu nèmmanghe,
pèrò, jurne pe jurne qualche cose
rumàne 'ndèrre e 'nde n 'accûrge manghe.'

P'a vite: è n'áneme ca se ne vole,
pe tè: sò i squicce jùte sop'e prète,
fernute là, pecchè l'asciughe 'u sole.


'mbundàte: fermo
quanne s'arravògghje: quando si formano le onde
'ndine recitte: non trovi pace
'nde n'accûrge manghe: nemmeno te ne accorgi
jute: andate

Da Carosello foggiano, Tipografia De Santis, Foggia 1970

‘A tendarèlle

Na uagliungèlle 'a strate d'i scupàre
tenève 'u vìzzje d' ésse vucculòne:
  « Cke na jurnàte ca ije vache 'o mare
me fazze nègre cume e nu tezzòne !

A gènde hadda crepà p'a gelusìje
quanne me sènde ca sò state fôre
duje mise sane ck'i parînde mìje
a Rìmene, a Recciòne e a Manacòre ! » -

Jìje 'a Sepònde na iurnàta 'ndutte
e se gardìje pe na jurnàta sane...
pe poche 'a case 'nz'appennìje 'u lutte !

Duje mîse fôre è state avaramènde,
ma ind'o Sputàle 'a Fogge, ind'a nu lîtte,
chiène de chiàche, de pumàte e bènde!
__________
1 'a strate d'i scupàre: nei pressi dell'attuale via Dante
2 vucculòne: che ha manìe di grandezza
3 Jìje: andò
4  pe poche ... : ci mancò poco che davanti a casa sua
non si appendesse il drappo di lutto.
5 chiène de chiàche: piena di piaghe.

L'ANTIVIGILIA

Ce mànghene duje jurne pe Natàle
e 'i castagnàre, 'i chianghe e i quaratìne,
p'a strate d'i varvîre e 'a Cattedràle
hanne addubbàte già da stammatine

cke banderozze, fiure e lampèdine,
'i vetrenùne e i bangarèlle fôre:
nuce, castagne, fìche e nucellìne,
andò te vûta vûte sinde 'a 'ddore!

Presutte, murtatèlle, prevelùne,
vìcce, crapètte, àine e vetèlle,
carne de purche, galle, vetellùne,
'u fèteghe ìnd'a rèzze e 'i capuzzèlle.

'Nde diche, po, si vaje 'mminz'a Chiazzètte:
festùne, palle, làmpede appecciàte,
verdùre, frutta sfuse o ìnd'e cascètte,
scurzìme e baccalà, tutt'aggiustàte!

'U fruttajùle annane e chiame 'a gènde,
'u pesciaiûle a l'âtu capannòne
responne a tûne: «Uvì, 'nda stu mumènde
da Lésene è 'rruvàte 'u capetòne:

Ma tutte stu frastûne nen te stanghe;
sti lùcchele, sti luce, sti festùne,
sta grasce ca se vède sop'e banghe,
mètte ìnd'o core 'i brìvede a ognune.

Se sènde ca Natale è giù arruvàte,
da 'i botte a mure e da 'i pisciavennèlle,
da 'a 'ddore d'i taralle e 'i cartellàte,
da 'i note di zambogne e 'i ciaramèlle.

E' viste qualche cose a tutt'i strate,
ma và nu poche vèrse 'a Cattedràle!
Quille è 'u core de Fogge, e 'n'è cagnàte,
là vide avaramènde che è Natale!

Note:
l chianghe: macellerie
2 quarantine: salumerie
3 vicce: tacchini
4 àine: agnelli
5 'a Chiazzètte: mercato coperto di Via Arpi
6 scurzime: frutta secca
7 da 'i botte a mure ... : dai petardi e dai bengalini
8 avaramènde: veramente

da “Carosello foggiano” di Raffaele Lepore, Foggia 1970

LA VIGILIA

Sò angòre ‘i sètte e ‘a case è già a remòre,
‘nze dorme chiù, pèrciò t’è menà ‘ndèrre
pecchè da chiù de n’ore, mamme e sore
stanne ‘mbastanne pèttele: … na guèrre
Arrìvene ‘i zijàne, ‘i caìnàte,
cke borze de verdure e panettune,
cavenzungîlle, mènele atterràte.
cìfele, baccalà e capetune.
Vénene a dà na mane ind’a cucìne
pecchè ne sîme assaje mo ch’è stasère!
Ognune s’ha pegghjàte ‘u mandesine
e mètte ‘a capa sotte a fà ‘u duvère.
Remùre de buttiglie, de tijèlle,
de rùtele, ferzole e porte apèrte,
sònane ‘a porte, uh, chè jacuvèlle!
Chi vène, dace ‘a gùrie e cerche ‘a ‘mbèrte."
Pe tutt’a case - e nn’è ca pò se nn’èsce -
se spanne ‘a ‘ddore, si accussì vûje dice,
d’i vrùcchele de càvele, d’u pèsce,
de l’aglie sfritte, ‘u capetòne e alice…
e allore te cunvîene d’ascì fore
ck’a scuse de jì a fa l’agùrie ‘a gènde.
Ma ‘e case d’i parînde, a tutte l’ore,
se sènde ‘a stèssa tambe, chiù pussènde.
Te danne ‘i pèttele cku mandèrine
- te l’è peggh’jà pe forze, è menà ‘nganne -
‘a cartellate e pure ‘u buccherine.
Salute a une, e vaje a n’âta vanne,
ma trûve sèmbe ‘i pèttele pe ‘nnanze ...
Pò t’arretìre e vide ‘a casa chjène
de gènde e crijature a tutt’i stanze!
Megghjèrete de corse se ne vène
ck’u piatte ‘mmane: «‘nn’è magnàte nînde !
«‘I pèttele sò càvede! ‘A dejùne ? ... »
«Pecchè tîne sta facce, nen de sînde? »
«Sarrà p’a fame, teh! Assàpre une!»
- «No, ne ne vogghje, grazie, hagghje magnàte,
me fece male ‘a cape, uvì quà ‘mminze! »
- «Quille è nu colpe d’àrie ch’è pegghjàte,
va jûche, va, fatte nu sètte e minze! »
T’assîtte, pîrde, e t’hanna sfotte pure;
quille ca chiù t’accide è ‘a cunfusione:
‘i lùcchele d’i grûsse e ‘i crijature,
‘u magnadische, ‘a tèlèvisione,
uagliune ca s’acciàffene pe n’ambe.
E tu staje là, cka cape ca te sckatte,
te ne jarrìsse, ... ma ‘nge stace scambe!
Se sèndene remùre de piatte:
- « Uagliù, lassàte ‘i carte ca se magne!» -
‘I mègghje poste sò p’i crijature,
tu t’è ‘rrangià, pe gavetà na lagne,
‘o zinne ‘u tàvele e ck’i spalle ‘o mure.
‘Nzeppàte ca nde pûje nèmmanghe môve,
magne e nen magne, assàpre e là rumane,
pò vènene ‘i poesìje, ... n’è sènde nove,
e mètte mane ‘a sacche, è batte ‘i mane!
‘I brìndese se sèguene a catène:
ck’a rime e sènza rime, ma se vève.
E tu è respònne! - « Uvì, stace de lène !»
- dinne ‘i parînde - « E brave, ‘nge parève! »
Te guarde ‘u ‘llorge o pînze: mò fernèsce;
te dole a cape e pò, ... nu poche ‘u vìne…
ma sînde a qualchèdune: «Mò se èsce,
e jame tutte quande ‘o Matutine! »
Nînde, nn’è cose; è proprie nu destine!
Te vîste cke na sanda paciènze, .
t’aggrighe ‘a l’âte ... oh, chè bèll’ària fine !...
Ma sì ‘rruvate a Chîese e già ‘ccummènze
‘a Mèsse de Natale ck’u Bommìne.
Nu vutta vutte, ‘u càvede, ‘u sedòre
chi grummulèje, chi fète de vine ...
chiù d’une ha vìppete,… e se sènde ‘a ‘ddore !
‘U stòmeche, già ‘nganne, nen ge ‘a face,
te manghe l’àrie, sînde ‘u fîte ‘a cère,
qualcune d’i parînde se ne vace
sènza nèmmanghe dice bonasère.
Mantîne ‘u saje tu come te sînde
cagne ckelore e pînze ‘ndummacàte:
quanda sprechìgghje, quanda solde ‘o vînde
chè sagrefìcie, tutte na jurnàte !
Ma finalmènde ‘a Mèsse s’è fernute:
nu poche d’àrie ..., ma nenn’è avastàte,
l’ùneca cose forse ca t’ajùte
è nu cucchiare de becarbunàte !

Note:
l Pèttele: frittelle tipiche del Natale
2 cainàte: cognate
3 Cavezungìlle: dolcetti ripieni di marmellata di amarene o di uva, girati nel vincotto
4 mènele atterràte: mandorle al cioccolato
5 mandesìne: grembiule
6 ‘mbèrte: la mancia
7 pe n’ambe: per un ambo (alla tombola)
8 gavetà: evitare
9 ‘nzeppàte: incastrato
10 grummulèje: sta russando
11 vìppete: ha bevuto
12 sprecchìgghje: sciupìo
da “Carosello foggiano” di Raffaele Lepore, Foggia 1970

Doje piume

T' hagghje reviste
dope tanda tìmbe,
sènze n' appundamènde,
a l'imbrovvise;
me sì venute 'ngondre
ck'u surrise,
te sò venute 'ngondre
pure ije.
Tenènnece pe mane,
te guardave:
quilli fussètte 'e guange,
quillu sguarde,
quill'ùcchje tuje,
quilli capille 'o vìnde,
sò sèmbe 'i stèsse,
nn'è cagnàte nìnde;
tenìve sèmbe
e angòre
sidece anne!
E parlave...
parlamme...
'nge 'u credèmme!
Strengènnece,
felice, frasturnàte,
nn' hamme capìte chiù
si stèmme 'ndèrre;
hamme vulàte anzìme,
tutt'e duje,
leggìre,
sfarfallanne cùm'e piume;
doje piume janghe
ca scènnene accucchjàte
'nda na jurnàta calme
e sènza vìnde,
e, chjane chjane,
vanne desegnanne
parole bèlle
ammìnz'o blu d'u cìle.
M'è ditte
cke na gioje ca 'nze mesùre:
" Ce sìme viste,
ce sìme truvàte,
nen 'nge lassàme chiù.
Ma damme 'u tìmbe
de sestemè doj cose.
Pochi jurne...
pò torne.
Tu m'aspìtte?".
T'hagghje lassàte 'i mane e te guardàve
quanne t'allundanàve
e repetìve:
" Ije torne! ".
Ma tu nen sì turnate,
....nen putìve turnà:
....ère nu sùnne!
'U viche d'a chiazzètte
Quaranda mètre, forse nen sarranne,
stu vecarîlle stritte, 'mbusse e scure;
nenn'è cagnàte nînde, è cûme e tanne:
'i stèsse puteghèlle, 'i stèsse mure!
Quand'anne tenarrà? Sarranne assàje!
Quanda gènde è passàte? E chi lu sape!
Soltande 'u sole 'ng'e trasùte màje,
pecchè là 'mmînze, forse, nen 'nge cape.
Pe quìstu viche, 'u tîmbe nn'è passàte,
e se defènne, e stipe, ammînze 'e mure,
lùcchele e voce ca 'nze sò cagnàte,
umedetà e 'ddore de fretture.
Ck'a scuse d'accattà nu cuppetille,
'a frutte, 'i pelanghîlle, doje carote,
ce passe apposte ind'a stu vecarîlle:
là vède angòre Fogge de na vote!

Da “ ‘I tîmbe so’ cagnàte ” Tipo-Litografia S.A.T., Foggia 1980.

Scagghjûzze

Passanne, a l'âta sère, p'i Crapàre,
vedìje na luce, pò sendìje n'addòre
c'ascève d'a putèje d'u scagghiuzzàre
e se spannève chiane chiane fòre.
M'arravugghjàje, st'addore, e me tèraje,
sènze ca manghe me ne fosse accòrte,
ind'a sta casarèlle, e me truvàje
ammînz'a l'âte, ind'a na nègghia forte.
Mèndre guardàve l'ûglìe ca frijève,
'u fûche, 'i caravune, à fucenètte,
'u piatte d'i scagghjûzze ca s'anghjève,
'i foglie de giurnàle ck'i fumètte,
m'allundanàje nu poche ck'u penzîre,
turnàje 'ndrète de parècchj anne,
e revedìje, cûme si fosse aîre,
jumàte ca passàvene zumbanne:
'i lite, 'i jûche fatte annand'a scole,
'u scagghjuzzàre ck'a stagnère annanze,
'u pianine, 'u bèllome ck'i varole,
tarrazzane ck'i cîste e ck'i velànze!
Fra 'i poche cose ca ce stanne angòre,
de quilli tîmbe bèlle e spenzaràte,
stanne 'i scagghjûzze càvede ck'a 'ddore,
pure si peccenùnne e arresecàte.
Nu sfûglje sicche sicche, color d'ore,
arresecàte, sì, redutte a nînde,
e t'è sta attinde quanne isce fôre:
si agàpre 'a carte, ... s'i carrèje 'u vînde!
Hanne ragione, 'i prèzze vanne 'e stèlle!
Pe mille lire ca dìje 'a segnòre,
avìje - a si o no - na ciambatèlle:
hagghje accattàte solamènde 'a 'ddore!

da "'I tîmbe so' cagnàte", Tipo-Litografia S.A.T., Foggia 1980

Testo