Antologia fonetica

PICCOLA ANTOLOGIA, CON TRASCRIZIONE FONETICA serIPA, DEL DIALETTO FOGGIANO.

TRASCRIZIONI FONETICHE

I suoni del linguaggio oggetto di studio della fonetica, a partire dal 1854, anno di pubblicazione del sistema di trascrizione elaborato da K. R. Lepsius in Das allgmeine linguistiche Alphabet, vengono rappresentati per mezzo di un sistema di scrittura convenzionale chiamato alfabeto fonetico, basato sulla corrispondenza biunivoca fra suono e simbolo grafico.

Il sistema da noi utilizzato in questa Antologia per indicare la pronuzia, tra parentesi quadre, è quello presentato nel 1949 dalla International Phonetic Association (IPA) i cui simboli sono di seguito riportati. 

[ə] vocale centrale media, o schwa accredendáte [akkrədən'dɜtə]
[ɜ] vocale cntrale semiaperta non arrotondata con accento secondario maletímbe [mɜlə'timbə] 
[ɜ] vocale cntrale semiaperta non arrotondata abbunáte  [abbu'nɜtə] 
[ɘ] vocale centrale semichiusa non arrotondata  vuléve [vu'lɘvə] 
[ɛ] vocale anteriore semiaperta non arrotondata  cuzzètte  [kut'ʦɛttə] 
[ɛ] e aperta con accento secondario bellóme [bbɛl'lɤmə]
[ʧ] c ciàvele 'ʧavələ]
[ʧ] consonante c(i) affricata - ciaciacche [ʧa'ʧakkə] 
[kj] [c] consonante occlusiva palatale sorda chianghe ['kjanɡə]
[ɡhj] [ɟ] consonante occlusiva palatale sonora pigghià [piɡ'ɡja] 
[ʤ] g(i) consonante dolce (g palatale) Giuvànne [dʤu'wannə]
[ɲ] gn (palatale)  magnà [maɲ'ɲa]
[j] i / semiconsonante jod (palatale) fruttajúle frutta'jʉlə] 
[kj] consonante chj occlusiva palatale sorda chiagne ['kjaɲə] 
[k] consonante c(h) duro (c velare) chiúve ['kjuvə] 
[ʎ] consonante gl(i) (dolce) uaglióne [waʎ'ʎɤnə]
[n] consonante n  anghianà [anɡja'na] 
[ɤ] vocale o tonica chiusa  caravóne [kara'vɤnə]
[ɔ] vocale o tonica aperta  addòrme [ad'dɔrmə] 
[ɔ] vocale o aperta con accento secondario conzapiàtte [kɔnʣa'pjattə] 
[w] vocale u semiconsonante wau (velare) àcque ['akkwə]
[s] consonante s con suono aspro o sordo sére ['sɘrə]
[ʃ] consonante fricativa postalveolare sorda sciacque ['ʃakkwə] 
[z] consonante s con suono dolce o sonoro  sderrúpe [zdərrʉpə] 
[ʦ] consonante z con suono aspro o sordo  zíje ['ʦijə]
[ʣ] consonante z con suono dolce o sonoro  zanníre [ʣan'nirə]

La parabola del figliuol prodigo

La parabola del figluol prodigo
Versione in dialetto foggiano mandata intorno al 1834 da G. Guerrieri a Don Raffaele Liberatore per gli studi del dialettologo Bernardino Biondelli. 

Ce steva nu patre ca teneva duj figghj..i. Lu chijù quatrare dicij..e a lu patr..e: 
[ʧə s'tɘvə  nu 'patrə ka tə'nɘvə 'dʉjə 'fɪɡɡjə. u k'kjʊ kua'trɜrə di'ʧɪjə ɔ 'patrə:    

Oje  tatà sa che ce stà de nuovo? Damma la parziona mia. E li spartije la rroba.
ɤ ta'ta 'sɜjə kɛ tʧə s'tɜʧə da 'nuvə: 'dammə a par'ʦjɤna 'mijə. ɛ i spar'tɪjə a r'rɔbbə. 

Nó stije manca  nata jurnata, se facie nu fangotto d’ogne cose. Lu quatrare fece
nə s'tɪjə 'manɡə n'ata jur'nɜtə, sə fa'ʧɪjə nu fan'ɡɔttə d'ɔɲɲ-ɛ k'kɤsə.  u kwa'trɜrə fa'ʧɪjə

sette  carrine, e ce ne jije a nu pajese darrass..e darass..e.   Là se sprecaie ogne 
'sɛttə kar'rɪnə, ɛ sə nə 'jɪjə a nu pa'jɘsə dar'rassə dar'rassə. l'la sə sprə'kɜjə 'ɔɲɲ-ɛ 

cosa, campanno come a nu signore ricco. Quanno avie frusciato tutto, ce venia   
k'kɤsə, kam'bannə 'kum-ɛ nu  siɲ'ɲɤrə 'rɪkkə. 'kwannə a'vɪjə fruʃ'ʃɜtə 'tʊttə, ʧə və'nɪjə

na carastia ca Dio te le pozza accuntà. Accommenzaje a fa  alia palia, e cicalia  canta.
karəs'tɪjə ka d'dɪjə t-a 'pɔtʦə akkun'da. akkumən'ʣɜjə a f'fa 'alja 'palja, ɛ tʧi'kalja  'kandə.

Pò  jije a truvà, e se mettije appierz..e appierz..e a nu signore di quillo pajese.
'pɔ 'jɪjə a tru'wa, ɛ ssə mət'tɪjə ap'pirʦə ap'pirʦə a nu siɲ'ɲɤrə də 'kwɪllu pa'jɘsə.

Quisto mò, pe non farse chiù nzalanì, lu mannaje a guardà li puorce. Pe la fama nò
'kwɪstə mɔ, pə nən 'farsə k'kjʊ nʣala'nɪ, u man'nɜjə a  war'da  i  'purʧə. p-a 'fɜmə nən

sapeva che chiù fà, e come a n’allangate se voleva anghjì lu stefano d’agliannole
sa'pɘvə kɛ k’kjʊ f'fa, ɛ 'kum-a n-allan'ɡɜtə sə vu'lɘvə an'ɡjɪ u 'stɛfanə d-i 'ɡjannələ 

ca mangiavano li puorce. E fosse stato lu dDio e l’avesse potuto rusulià.  Dicije
ka  maɲ'ɲavənə i 'purʧə. ɛ 'fɔssə 'stɜtə u d'dɪjə. ɛ l-a'vɛssə  pu'tʉtə rusuli'ja. di'ʧijə

tann,  fra  iss, e  iss, e come fazz? Aiì quanta cafune je jetteno lu pane pe infaccia
'tannə, fra 'ɪssə ɛ 'ɪssə, ɛ k'kumə 'fatʦə? a'ɪ 'kwanda ka'fʉnə  sə 'jɛttənə u 'pɜnə m'batʧə

a la casa de patremo; e io me staco  a morì   de fame...   Che fazz... vogghio jì.
a 'kɜsə də 'patəmə; ɛ 'ijə mə s'tɜkə a mmu'rɪ də 'fɜmə... kɛ 'fatʦə... 'vɔɡɡjə  'jɪ.
 
Mo me ne vaco guatto guatto nata vota a do pateme. Che l’aggh’a dice. Tatà mije,
mɔ mə nə 'vɜkə 'kwattə 'kwattə n'ata 'vɤtə a ddɔ 'patəmə. kɛ l'aɡɡja 'dɪʧə. ta'ta 'mijə

aggh’affesa a Dio, e no l’agghio voluto proprio sentì. Ghijo non agghio faccie de
'aɡɡjə af'fɘsə a d'dɪjə ɛ nə ll'aɡɡjə vu'lʉtə 'prɔpjə sən'dɪ. 'ɡijə nən  'aɡɡjə  'fatʧə  də 

di ca te sonte figghj. Pigghjemo come a nu garzone tuje. Se mettie la via sotta
dɪ  ka tə 'sɔndə  'fɪɡɡjə. 'pɪɡɡjəmə 'kum-a nu ɡar'ʣɤnə 'tʉjə. sə mət'tɪjə a 'vɪja 'sɔttə

e turnaje a ddo lu patre. Manco era arrevato, lu patre l’allusciaje, se sentije crepà lu
ɛ ttur'nɜjə a ddɔ 'patrə. 'manɡə ɛrə arru'wɜtə, u 'patrə l-alluʃ'ʃɜjə, sə sən'dɪjə krə'pa u

core, se jettaje ncuollo, e l’accedije de vase. Li dicije lu figghio: tàtà ghije agghj’
'kɤrə, sə jət'tɜjə n'ɡʊllə, ɛ l-atʧə'dɪjə də 'vɜsə. i də'ʧɪjə u 'fɪɡɡjə: ta'ta 'ɡijə 'aɡɡjə

affesa a Dio, e te n’agghie fatte assai. Come me può chjù canosce pe figghiete?
of'fɘsə a d'dɪjə ɛ tə n'aɡɡjə 'fattə as'sɜjə. 'kumə mə 'pujə k’kjʊ ka'nɔʃʃə pə 'fɪɡɡjətə?

Lu patre senza abbadà a niente chiamaje tutta la gente de servizie e dicije.
u 'patrə 'sɛnʣa abba'da a n'nində kja'mɜjə ‘tʊtt-a d'ʤɛndə də sər'vɪdʣjə ɛ ddi'ʧijə.

Currite, jate a pigghià li panne ca teneva apprima stu figghio, vestitelo da la capa
kur'rɪtə, 'jɜtə a ppiɡ'ɡja i 'pannə ka tə'nɘvə ap'prɪmə stu 'fɪɡɡjə, vəs'tɪtələ d-a 'kɜpə

nzino a lu pede, turnatela a mette l’aniello, e cauzatelo a da nuovo.
n'ʣɪnə ɔ 'pɘdə, tur'natələ a mmɛttə l-a'nillə, ɛ kavə'ʦatələ da 'nuvə.

Jate accattà nu vitiello grasse, acceditelo, ce lo volimo magnà, e ce volimo fa tunn
'jɜtə akkat'ta nu və'tillə 'grassə, atʧə'dɪtələ, ʧ-u vu'lɪmə maɲ'ɲa, ɛ tʧə vu'lɪmə fa 'tunnə

tunn.  E stu figghio mio era muorte pe mè,  e mò è arresciuscetate, s’era perzo, e
'tunnə. ɛ stu 'fɪɡɡjə 'mijə ɘrə 'murtə pə mmɛ, ɛ mmɔ ɛ arrəsuʃʃə'tɜtə, s'ɘrə 'pɛrʦə, ɛ 

l’agghio acchiato. E ghjireno a lu festino.
l'aɡɡjə akki'jɜtə. ɛ ɡ'ɡjɪrənə ɔ fəs'tɪnə.]

La dama di Guascogna ed il Re di Cipri

La dama di Guascogna ed il Re di Cipri 
(Novella 1, IX del Decamerone di Giovanni Boccaccio. Versione in dialetto foggiano di Giuseppe Marchesani Villani del 1874.

Vurrije ca chiuvessre maccarune

Vurrije ca chiuvessre maccarune. 
Ninna nanna tradizionale foggiana pubblicata da Filippo Bellizzi nel 1894.

Vurrije ca chiuvessre maccarune
[vur'rɪjə kɛ kiu'wɛssərə makka'rʉnə.]

E na muntagne de cáse grattáte!
[ɛ na mun'daɲɲə  də  'kɜsə ɡrat'tɜtə!]

Li prete de la stráte carn’ arrustute:
[i 'prɘtə d-a s'trɜtə 'karn arrus'tʉtə:]

E l’acque du lu már vìn’ anneváte!
[ɛ l'akkwə d-u 'mɜrə 'vɪne annə'vɜtə!]

Trament’ascev’u sole alla campagna. 
Brindisi raccolto da Giuseppe Lo Campo e pubblicato nel 1897.

Trament’ascev’u sole alla campagna, 
tramènd-aššévə-u sólə a kambàɲɲə,

P’ cumbnazione acchiai na bella donna,
pə kkumbənazzi̯ónə akki̯ǻi̯ə na bbèlla dònnə,

Era capilli ricci e faccia tonna, 
érə kapíllə ríččə e ffàččia tònnə,

Chiù janca d’la neve d’a muntagna; 
kki̯ú i̯ànġə d-a névə d-a mundàɲɲə;

Nmizz’a lu pitto suo so’ doi chilonna
mmíʒʒ-o píttə súi̯ə sò ddói̯ə  kəlònnə

Una mena zucchere e l’ata manna,
únə ména zúkkərə e l-àta mànnə,

Si Dijo mi la dà sta bella donna,
si ddíi̯ə m-a dǻčə sta bbèlla dònnə

L’aggja da mantinè alle mie cumanna.
l-àġġi̯a mandənè e míi̯ə kumànnə.

U suggialisto e la mugliera

U suggialisto e la mugliera 
Sonetto di Elisa Giordano. Primi anni del 1900.

Aaah! ammenazz’ lu ciucce ‘u mulenäre

Aaah! ammenazz’ lu ciucce ‘u mulenäre.
Componimento attribuito a Luigi Rispoli, pubblicato nel numero unico letterario “Maggio” nel 1905.

Aaah! ammenazz’ lu ciucce ‘u mulenäre; 
[aaa! ammə'natʦə u 'ʧʊtʧə u mulə'nɜrə;

E nu guaglione cante pe la vije: 
ɛ nu ɡwaʎ'ʎɤnə 'kandə p-a 'vɪjə:

-Cum’ e la renele vularrij vuläre 
- 'kum-a 'rɛnələ vular'rɪjə vu'la

Sop’ u balcone de la nenna mije!-. 
'sɤp-ɔ bbal'kɤnə d-a 'nɛnna 'mijə! 

Tutte se so’ ‘ddurmut’ e dda luntäne 
'tʊttə sə sɔ ddur'mʉtə ɛ dda lun'dɜnə 

Se sent’ lu sûone de lu pandulline. 
sə 'sɛndə u 'sunə d-u mandul'lɪnə

Stann’ abballanne, mentr’ ‘u tarrazzäne 
s'tann-abbal'lannə, 'mɛndr-u tarrat'ʦɜnə

väce ‘n-campagne cu sta fuleppine.
'vɜʧə ‘nɡam'baɲɲə ku sta fələp'pɪnə

- O Pataterne, dice, pecchè a stu munne
- ɔ pate'tɛrnə, 'dɪʧə, pək'kɛ a stu 'mʊnnə 

Ci-ha dda ghesse sta sorte ‘ defferenze,
ʧ'adda 'ɡɛssə sta 'sɔrt-ɛ diffe'rɛnʣə,

Ca une väce tant’avt’e n’at’affunne?
ka 'ʉnə 'vɜʧə  'tand'avətə ɛ n'atə af'funnə?

Pigghiamacille ‘n-zanda pacijenze!-
piɡɡjama'ʧillə n'ʣanda paʧi'ɛnʣə!-]

Duje ucchije t’hanne aucchiⱥte

Dujᵉ ucchijᵉ t’hannᵉ aucchiⱥtᵉ
Formula magica contro il malocchio raccolta da A. Capozzi e pubblicata nel 1989.

Dujᵉ ucchijᵉ t’hannᵉ aucchiⱥtᵉ
['dujə 'ukkjə t 'annə auk'kjɜtə]

tre Sandᵉ t’hannᵉ aiutⱥtᵉ
[trɛ s'sandə t 'annə aju'tɜtə]

u Padrᵉ, u Figghijᵉ e u Spįrᵉtᵉ Sandᵉ.
[u 'padrə, u 'fɪɡɡjə ɛ u s'pɪrətə 'sandə].

Avarizia

Avarizia
Breve componimento scritto da Lino Cea nel 1996.

Nda case de Ceruzze,
[nd-a 'kɜsə də ʧə'rʊtʦə]

chiamate da tutte Terchiarille,
[kja'mɜtə  da 'tʊttə tərkja'rillə,]

s’è fatte tutte nzime nu rutille
[s-ɛ f'fattə 'tʊttə  n'ʣɪmə nu ru'tillə]

s’è accise, dice ‘a gente
[s-ɛ at'ʧɪsə, 'dɪʧə a d'ʤɛndə]

che ‘na curtellate
[kə na kurtəl'lɜtə]

e ‘u dice ‘ndo bigliette che ha lassate:
[ɛ u 'dɪʧə nd-ɔ bbəʎ'ʎɛttə kɛ a llas'sɜtə] 

“M’accide pecchè agghie sapute
[“m- at'ʧɪdə pək'kɛ  'aɡɡjə sa'pʉtə]

che so avascijate i prezze di tavute”.
[kɛ sɔ avaʃ'ʃɜtə i 'prɛtʦə d-i ta'vʉtə”.]

Cummàre, Cummàre

Cummàre, Cummàre
Cantilena terrazzana di Ze Marìje, raccolta da Lucio Masullo e pubblicata nel 2002.

Cummàre, Cummàre
[kum'mɜrə, kum'mɜrə]

nen ce jenne a spegulà,
[nən ʧə 'jɛnnə a spəɡu'la,] 

‘u restùcce te ngeca l’ucchije,
[u rəs'tʊtʧə tə  n'ʤɛka l 'ukkjə,] 

‘u passarille te fàce candà.
[u passa'rillə tə 'fɜʧə kan'da]

A la recchie, a la recchie

Filastrocca raccolta da Michele Dell’Anno e pubblicata nel 2003.

A la recchie, a la recchie
[a la 'rɛkkjə,  a la 'rɛkkjə]

A lu skurze e la pellecchje,
[a lu s'kʊrʦə  ɛ la pəl'lɛkkjə,]

‘a pellecchje nenn’è cotte,
[a pəl'lɛkkjə nənn-ɛ 'kɔttə,]

ce magname pane e recotte.
[ʧə maɲ'ɲɜmə 'pɜnə ɛ rrə'kɔttə.]

'U cavedìlle

Osvaldo Anzivino da Archi sul tempo

'U cavedìlle